Da biste mogli da upotrebljavate karte neophodno je poznavanje nekih osnovnih geografskih pojmova važnih za kartografiju.
Koordinatni sistem
Zemljina kugla je elipsoid (spoljoštena sfera) i da bismo mogli da odredimo neku tačku na njoj neophodno je da se uvede koordinatni sistem. Ima više načina označavanja koordinata i kordinatnih sistema, a najčešće se koristi sistem sa određivanjem geografske širine i geografske dužine.
Lučno (uglovno) izražavanje koordinata
Položaj tačke se zavisno od koordinatnog sistema izražava u stepenima (lučno rastojanje od Ekvatora u odnosu na središte Zemlje. Ovako izražena vrednost pokazuje ugao koji zaklapaju duži povučene iz centra Zemlje kroz referentnu tačku i tačku kojoj određujemo mesto.
Ugao u stepenima se izražava na tri načina:
- stepeni, minuti i sekundi kao decimalan broj: 43° 44′ 23.9305″
- stepeni i minuti kao decimalni broj: 44° 44.3988′
- stepeni kao decimalni broj: 43.739981°
U praksi se sreću sva tri načina beleženja lučnih koordinata. Prvi se najčešće koristi za obeležavanje na kartama, a poslednji se naročito koristi kada se rade proračunavanja. Za potrebe računanja se stepeni često preračunavaju u radijane.
Metričko izražavanje koordinata
Položaj tačke se može izraziti i metrima, kada je određeno rastojanje od referentne tačke do tačke kojoj određujemo poziciju.
Dobra strana je veoma lako merenje i izračunavanje uz pomoć lenjira i uglomera. Loša strana metričkog sistema je u tome što se zakrivljenje Zemljine površine mora precizno prikazati na kati koja je ravna površina, tako da se zadovoljavajuća preciznost može postići samo na kartama koje prikazuju male površine.
Zbog toga se metrički sistem koristi isključivo za karte koje pokazuju male površine, a koje se koriste za orjentaciju na terenu, gde je merenje u metrima neophodno, kao što su topografske, katastarske i slične karte.
Geografska širina
Položaj tačke severno ili južno u odnosu na ekvator se naziva geografska širina ili latituda (latitude). Geografska širina prema severnom polu se označava pozitivnim, a širina prema južnom polu negativnim brojem. Često se i jedna i druga širina izražava pozitivnim brojevima koje sledi oznaka da li se radi o severnoj (N) ili južnoj (S) geografskoj širini.
Ekvator ima geografsku širinu 0°, Severni pol se nalazi na 90° (90° N), a južni pol na -90° (90° S).
Uporednici (paralele)
Uporednici ili paralele su zamišljeni krugovi koji povezuju sve tačke na površini Zemljine kugle koje se nalaze na istoj geografskoj širini. Najveći uporednik je Ekvator (Equator), dužine 40,075 km, a ostali, manji uporednici su mu paralelni i nalaze se severno i južno.
Geografska dužina
Položaj tačke istočno ili zapadno od Griničkog podnevka se naziva goegrafska dužina ili longituda (longitude). Geografska dužina prema istoku se označava pozitivnim brojem, a dužina prema zapadu negativnim. Često se i jedna i druga dužina izražavaju pozitivnim brojevima koje sledi oznaka da li se radi o istočnoj (E) ili zapadnoj (W) geografskoj dužini. Najveća geografska dužina je 180°, odnosno -180°.
Podnevci (meridijani)
Podnevak ili meridijan je luk koji spaja Severni i Južni pol prostirući se pravcem sever-jug. Ovaj luk nema oblik polovine kružnice zato što je Zamlja blago spljoštena na polovima i njen poprečni presek na pravcu sever-jug je u stvari elipsa. Podnevci su dobili naziv po tome što je Sunce tačno iznad ovog podnevka u podne.
Za razliku od Ekvatora koji se prirodno izdvaja među uporednicima, podnevci su svi jednaki, tako da je dogovorno izabran podnevak koji prolazi kroz opservatoriju u Griniču kao nulti. Grinički podnevak se koristi kao početni (Prime meridian) u određivanju geografske dužine i njegova gografska dužina je 0°. Ostali podnevci se prostiru istočno i zapadno od Griničkog podnevka.
Za podnevke je karakteristično da svaki od njih zaklapa ugao od devedeset stepeni sa uporednicima na mestu ukrštanja.
Podnevak koji se nalazi nasuprot Griničkom na 180° je upotrebljen za datumskugranicu, jer najvećim delom prolazi preko okeana. DAtumska granica većim delom prati ovaj meridijan osim u naseljenim područjima gde je ona pomerena iz praktičnih razloga. Prilikom prelaska preko datumske granice datum se pomera, pa tako ko pređe sa istoka na zapad pomera kalendar za jedan dan unazad, a ko prelazi sa zapada na istok vraća kalendar za jedan dan.
Retweet this post
Sve pohvale na clanku, i uzivao sam citajuci, iako mi je uglavnom sve bilo poznato. Bas fino si razlucio neke stvari – kratko i jasno
.
Samo bih hteo da dodam da kada pricamo o obliku zemlje, malo detaljnije, kazemo da je elipsoid, tacnije sferoid, a najtacnije (usled specificnosti blago „spljostenih“ polova) geoid.
I recimo napomenuo si da su meridijani sve jednaki, i ima ih 360 (na svakih 15 stepeni, pa lakom matematikom dobijemo povezanost sa brojem 24 (jedan dan) ).
Paralele nisu jednake, kao sto si pomenuo, samo su, jelte, paralelne
, i ima ih 180 (90 + 90). Kranje paralele (sever i jug) oznacene su tackom.
Pozdrav iz Nisa od jos jednog ljubitelja geografije
Hvala na lepim rečima. Osvrnuo bih se malo na upotrebljene izraze. Sferoid je oblik kome je poprečni presek kružnica, elipsoid je oblik kome je poprečni presek elipsa, i on j epodvarijanta sferoida.
Geoid je nešto drugo i namerno ga nisam sada pominjao, jer on postaje važan tek u dubljem zalaženju u teoriju navigacije.
Zemlja nije pravilnog oblika i sferoid samo približno opisuje taj oblik. Veća preciznost opisa oblika Zemlje se postiže definicijom ekvipotencijalne površi – površi na kojoj je u svim tačkama isti potencijal sile Zemljine teže i ta sila je uvek upravna na površ) na srednjem nivou mora. Ova površ se naziva geoid.
Goid je nepravilna figura jer prati stvarni oblik Zemlje i, naravno, odstupa od oblika sferoida. Sferoid se koristi za grubo određivanje pozicije, a kada je potrebna precizna navigacija, kao što je GPS, onda se koristi geoid. On je i osnova za određivanje nadmorske visine.
U upotrebi geoida se pojavljuje dodatna komplikacija, što postoji mnogo matematičkih definicija geoida koje su sve prilagođene određenim mestima upotrebe, radi postizanja što veće preciznosti utvrđivanja položaja.
Ali, kao što rekoh, to sve postaje bitno tek kada se izrađuju karte i potreban je visok nivo preciznosti. Onome ko karte koristi najčešće je to nebitno. Dovoljno je da je, suštinski, sve isto kao i kada se koristi elipsoid.
Što se tiče broja podnevaka i paralela, namerno sam izbegao pobrojavanje jer smatram da ih ima bezbroj. Naime, svaka tačka na Zemljinoj površini predstavlja ukrštanje jednog podnevka i paralele, samo što to ne moraju biti celi brojevi stepeni. Podnevci i paralele koje si ti prebrojao se izdvajaju samo zato jer se nalaze na celobrojnim stepenima.
Pomoce mi ovo sutra na casu geografije tnxxxxxxxx
Treba mi pomoc, kako da pretvorim metricke koordinate u stepene i da me na taj nacin GPS dovede do zeljene tacke?
Hvala i pozdrav
GPS će sam to da uradi. Ako imaš metriučke koordinate onda podesi GPS da radi sa njima i unesi ih. On će se pobrinuti za ostalo.
Vidi: http://pedja.supurovic.net/podesavanje-datuma-i-projekcije-u-gps-uredaju-za-koriscenje-nasih-topografskih-karata